As grandes películas nunca se esgotan tralo acendido das luces despois da proxección senón que permanecen vivas na memoria e nas conversas. Se admitimos esta premisa, Sirat, o último filme de Óliver Laxe, que segue resistindo en varias pantallas galegas e de toda España, e que suscita novos comentarios en diversos medios, merece entrar nesa categoría.
Eu quero facer a miña propia achega a esa conversa. Podería facelo revisando as lecturas políticas que atopan nas comunidades rave, que son parte fundamental do relato do filme, unha metáfora dun tipo de resistencia marxinal, pero á vez radical, á voracidade omnívora do tardocapitalismo nihilista. Mais prefiro dirixir a miña atención a un aspecto que ata o de agora vexo ausente de cantos comentarios lin ou escoitei. Un aspecto que non é doado tratar sen facer spoiler, porque afecta a un violento xiro narrativo que busca crear un impacto no espectador que, desvelado, xa non se daría. Tentarei respectalo.
Que Laxe gusta dos chamados “finais abertos” non é ningunha novidade: acontece así (deixo de lado o semidocumental Todos vós sodes capitáns, 2010) tanto en Mimosas (2016) como en O que arde (2019). Con final aberto entendo aquí, non só que a intriga central do relato non se resolve ao modo que adoita esixir a pragmática clásica (chega ou non chega o corpo do vello xeque árabe á cidade cara onde en vida se dirixía? Foi ou non foi o pirómano Amador responsable do novo lume? Non hai unha resposta nidia), senón que a propia natureza do referente diexético resulta tamén cuestionable. Nisto xa non hai estrita correspondencia entre Mimosas e O que arde. Mentres que esta última se desenvolve nun plano que pode ser considerado estritamente realista (non hai nada do que se narra que precise dunha interpretación que rompa cos parámetros do que habitualmente entendemos como real), Mimosas acaba facendo confluír dúas dimensións temporais distantes (unha contemporánea, outra do pasado) dun modo que se adoita considerar non real. Sería logo un filme que se abre a unha dimensión do fantástico, aínda que quizais o propio Óliver Laxe, de acordo co que ten dito nalgunhas das súas declaracións, prefira falar do espiritual ou do transcendental relixioso.
Polo que teño lido, Sirat está sendo interpretada exclusivamente segundo unha clave realista, ao modo de O que arde. Pois ben, eu propoño que nos abramos a unha posible lectura dual, realista – fantástico / espiritual transcendental. A clave dánola o propio filme na súa apertura co significado do seu título: a ponte, “máis delgada ca un cabelo e máis afiada ca unha espada”, que enlaza ceo e inferno e pola que desfilará a humanidade enteira trala morte. Como en Mimosas, tamén en Sirat, postulo eu, ao final os mortos tomarán unha presenza física, o que quere dicir que o tren espectral que percorre o deserto é… un tren de mortos. Tamén neste paso da vida á morte, hai un intre determinante: cando os sobreviventes preguntan ao pai como conseguiu chegar ao punto no que está (non darei máis precisións por aquilo do spoiler) e este responde que non o sabe, que simplemente botou a andar sen pensalo, trazando unha liña recta. Ese é o sirat, a delgadísima liña que separa, e a vez une, a vida e a morte. É certo que, a diferenza de Mimosas, aquí esta interpretación que rompe co realismo non é unha esixencia narrativa. Podémonos quedar co relato realista, aínda que na miña opinión hai abondo elementos que abren a sospeita. Sei que é máis tentador procurar valores alegóricos de carácter político e penso ademais que estes non son alleos ao discurso que propón o filme. Mais penso tamén que non conceder a atención debida a estoutra dimensión, que é ratificada polas declaracións do propio director, que ten confesado a súa proximidade con certa espiritualidade da relixiosidade islámica, supón esquecer unha dimensión igualmente esencial deste poderoso filme.
O artigo [Alén dos espellos] Alimentando a conversa sobre Sirât publicouse primeiro en Tempos Novos.
